Ik en het Proces zijn Eén

Wat gebeurt er als je God vervangt door Proces?

Ik heb een liefde voor religieuze en esoterische boeken en heb me er ook een heel groot deel van mijn leven mee beziggehouden. Nu ben ik bezig met een onderzoek naar theologie vanuit het Fractaal Denkraam. Niet om religieuze teksten te bewijzen of te ontkrachten, maar om iets eenvoudigs te proberen.

Wat gebeurt er als je het woord God vervangt door Proces? Meer niet. Want binnen het Fractaal Denkraam wordt alles als proces beschouwd. Tijdens dit onderzoek blijft de oorspronkelijke tekst staan. Ik verander zo weinig mogelijk. Alleen het centrale begrip wordt vervangen en waar nodig pas ik de grammatica aan, bijvoorbeeld door “de” te vervangen door “het” wanneer dat grammaticaal noodzakelijk is.

Naarmate ik verschillende teksten uit verschillende tradities op deze manier begon te lezen, gebeurde er iets moois. De teksten begonnen levend te worden. Er begonnen verbindingen zichtbaar te worden.

Een tekst zegt:

“Ik en de Vader zijn één.”

Wanneer ik Vader vervang door Proces, ontstaat:

“Ik en het Proces zijn één.”

Een andere tekst zegt:

“Ik ben in de Vader en de Vader in Mij.”

Dan ontstaat:

“Ik ben in het Proces en het Proces in mij.”

En in Handelingen staat:

“In Hem leven wij, bewegen wij ons en zijn wij.”

Door dezelfde eenvoudige herlezing wordt dat:

“In het Proces leven wij, bewegen wij ons en zijn wij.”

Ook in andere tradities ontstaan vergelijkbare formuleringen.

“Dit alles is Proces.”

“Alle samengestelde processen zijn vergankelijk.”

En:

“Proces is de Eerste en de Laatste.”

En toen begon ik mij iets anders af te vragen.

Kan Proces ook iets zijn dat onze voorouders, onze generatie en toekomstige generaties met elkaar verbindt?

Want als wij onszelf niet als een eindpunt zien, maar als onderdeel van een proces, dan verandert ook de manier waarop we naar tijd kijken. Onze voorouders waren onderdeel van het proces dat ons heeft voortgebracht. Wij zijn onderdeel van het proces waarin zij hebben doorgegeven wat zij hebben geleerd, ontdekt en opgebouwd. En toekomstige generaties zullen weer onderdeel zijn van het proces dat wij nu voortzetten. Wij zijn daarin niet het begin en ook niet het einde.

Wij zijn een moment in het Proces.

De teksten zijn ontstaan in verschillende tijden, culturen en menselijke processen. Hun oorspronkelijke betekenissen zijn daarmee niet automatisch gelijk aan de betekenis die nu tijdens deze herlezing ontstaat. Maar juist dát vind ik interessant. Wat gebeurt er wanneer één woord wordt vervangen door een nieuw begrip? Een woord dat in een andere ontologische context wordt geplaatst.

Door de eeuwen heen veranderen betekenissen. Woorden kunnen hun oorspronkelijke betekenis verliezen, veranderen of nieuwe betekenisvelden krijgen. Dat geldt voor gewone taal, maar waarom zou theologie daar een uitzondering op zijn? Ook theologische begrippen zijn modellen en worden door mensen doorgegeven, geïnterpreteerd en opnieuw geïnterpreteerd.

En misschien kunnen oude teksten daardoor op een andere schaal opnieuw informatie worden. Niet omdat ze verborgen moderne wetenschap bevatten. Niet omdat één nieuwe interpretatie ineens de oorspronkelijke betekenis vervangt. Maar omdat dezelfde informatie, wanneer zij opnieuw door een menselijk proces van waarneming en interpretatie gaat, nieuwe inzichten kan laten emergen.

Dat is eigenlijk precies wat ik met het Fractaal Denkraam probeer te onderzoeken.

Niet: “Zie je wel, het Fractaal Denkraam heeft gelijk.”

Maar: “Kijk wat er gebeurt wanneer we het Fractaal Denkraam als lens op verschillende oude informatie toepassen.”

Het Fractaal Denkraam gebruik ik zelf ook als lens in mijn dagelijks leven en bij het kijken naar mijn eigen geschiedenis. De informatie die op mij afkomt, zie ik als onderdeel van een groter verband. Ik onderzoek die informatie en probeer te kijken op welke schaal zij opnieuw kan worden waargenomen en welke betekenis daaruit kan emergen.

Zo kan bijvoorbeeld verdriet op een andere schaal worden bekeken. Wat eerst alleen als verdriet wordt ervaren, kan later worden gezien als een ervaring waaruit veel is geleerd. Die ervaring kan vervolgens op een andere schaal opnieuw betekenis krijgen en misschien zelfs bijdragen aan geluk. Op die manier verandert niet noodzakelijk de gebeurtenis zelf, maar wel de schaal waarop ik haar begrijp en de betekenis die daaruit kan ontstaan.

Want ook ons innerlijk is schaalrelatief, net zoals de werkelijkheid dat volgens het Fractaal Denkraam is. Wat op de ene schaal als verdriet verschijnt, kan op een andere schaal onderdeel blijken te zijn van een groter proces waarin nieuwe inzichten, groei of zelfs geluk kunnen emergen.

En misschien is dat ook een mooie manier om naar oude religieuze teksten te kijken. Niet als onaantastbare begin- en eindpunten van kennis. Maar ook niet als informatie die we eenvoudigweg kunnen afschrijven omdat ze oud is.

Deze oude boeken zijn onderdeel van het proces van de mensheid. Ze dragen informatie uit de processen van onze voorouders en zijn daarmee per definitie waardevolle informatiedragers.

Informatie die door generaties heen is doorgegeven. Informatie die opnieuw gelezen kan worden. Informatie die op een andere schaal misschien iets anders zichtbaar maakt.

En misschien zijn wij zelf precies dat: een tijdelijke schaal waarin oude informatie opnieuw wordt verwerkt, nieuwe inzichten kunnen emergen en nieuwe informatie weer kan worden doorgegeven aan de volgende schaal.

Deze oude boeken staan voor mij voor meer dan alleen oude informatie. Ze staan ook symbool voor oude hoofdstukken in mijn eigen leven. Soms verdienen ook die hoofdstukken het om opnieuw bekeken te worden door een nieuwe lens.

Wij zijn, zowel innerlijk als binnen de mensheid, een tijdelijke schaal. Niet alleen wij, maar ook onze voorouders, onze kinderen en de generaties die na ons komen.

Niet als losse eindpunten.

Maar als onderdelen van hetzelfde voortdurende Proces.

De teksten en onze eigen hoofdstukken veranderen niet.

Het proces waarin wij ze begrijpen wel.

Wil je hier meer over lezen? Bekijk dan de paper Theologie als Proces.

Dave Ruder