Waar begint bewustzijn?

Is iedere cel bewust?

Een video die ik onlangs tegenkwam, stelde het nogal stellig: iedere cel in het universum is bewust. Volgens de video zou nieuw onderzoek erop wijzen dat bewustzijn niet bij hersenen is begonnen, maar al aanwezig was bij de eerste cellulaire levensvormen, ongeveer 3,8 miljard jaar geleden.

Dat klinkt spectaculair. Misschien zelfs revolutionair.

Maar de wetenschappelijke werkelijkheid is genuanceerder.

Er bestaat inderdaad een onderzoekslijn die deze mogelijkheid onderzoekt. De zogenoemde Cellular Basis of Consciousness-hypothese stelt dat vormen van sentience en mogelijk bewustzijn veel verder terug kunnen gaan in de evolutionaire geschiedenis van het leven dan traditioneel wordt aangenomen. Maar dat is iets anders dan empirisch bewezen hebben dat iedere cel bewust is.

Er bestaat bovendien wetenschappelijke kritiek op deze hypothese. Het is bijvoorbeeld moeilijk om onderscheid te maken tussen complexe biologische informatieverwerking en daadwerkelijke subjectieve ervaring. Dat een cel veranderingen in haar omgeving kan detecteren en daarop kan reageren, betekent op zichzelf nog niet dat die cel iets ervaart. Een thermostaat reageert ook op temperatuur, maar we kunnen niet stellen dat een thermostaat bewust handelt.

Ik doe hier geen uitspraak over aan welke kant van deze wetenschappelijke benadering uiteindelijk het gelijk ligt. Het Fractaal Denkraam benadert bewustzijn wel als een mogelijk emergent verschijnsel. Het neemt deze wetenschappelijke discussie als vertrekpunt en stelt daar een vervolgvraag tegenover.

De vraag achter de claim

Voor mij is de interessantste vraag daarom niet:

“Is iedere cel bewust?” Maar: “Als bewustzijn een emergent verschijnsel is, waar kan het dan ontstaan?”

Wij zijn geneigd bewustzijn te koppelen aan onze eigen ervaring. Wij hebben een brein, een zenuwstelsel, gedachten, herinneringen, emoties en een gevoel van een zelf. Vanuit onze menselijke schaal lijkt het daardoor bijna vanzelfsprekend dat bewustzijn verbonden is met een bepaalde mate van biologische complexiteit. Maar waarom zouden we die schaal als absolute grens beschouwen?

Een cel is georganiseerd. Een organisme is georganiseerd. Een groep organismen kan zich organiseren tot een samenleving. Samenlevingen vormen economieën, instituties en beschavingen. Technologie vormt vervolgens nieuwe netwerken waarin informatie op steeds grotere schaal wordt verzameld, verwerkt en uitgewisseld.

Dat betekent niet dat een samenleving bewust is. Het betekent ook niet dat een economie een soort brein is. En het betekent al helemaal niet dat iedere georganiseerde structuur automatisch bewustzijn bezit. Maar wanneer een andere organisatielaag wél een vorm van bewustzijn zou vertegenwoordigen, hoeft die vorm niet hetzelfde georganiseerd te zijn als ons menselijke bewustzijn. De manier waarop een dergelijk systeem informatie verwerkt, relaties aangaat en op zijn omgeving reageert, kan totaal anders zijn dan onze menselijke ervaring van bewustzijn.

Zelfs binnen onze eigen menselijke schaal ervaren mensen bewustzijn niet op exact dezelfde manier. Ieder mens verwerkt informatie vanuit een eigen geschiedenis, lichamelijke toestand, omgeving en perspectief en kan daardoor verschillend reageren op dezelfde omstandigheden.

Als bewustzijn op verschillende schalen kan ontstaan, ligt het daarom niet voor de hand om onze eigen ervaring als universele maatstaf voor iedere mogelijke vorm van bewustzijn te nemen. Hier speelt schaalrelativiteit een cruciale rol in benadering.

Het laat wel zien dat nieuwe eigenschappen kunnen ontstaan wanneer onderdelen nieuwe relaties met elkaar aangaan en een nieuwe organisatielaag vormen.

Daar komen we aan bij emergentie.

Bewustzijn als emergentie

Binnen het Fractaal Denkraam wordt bewustzijn daarom niet als uitgangspunt van werkelijkheid genomen. Het wordt onderzocht als een mogelijk emergent verschijnsel. Dat onderscheid is belangrijk. Het Fractaal Denkraam stelt niet dat iedere cel bewust is. Het stelt ook niet dat we al weten wanneer bewustzijn ontstaat. Het stelt een andere vraag.

Als nieuwe eigenschappen kunnen ontstaan uit de organisatie van informatie en relaties, kan bewustzijn dan op meerdere schalen ontstaan?

Een eventuele vorm van sentience op cellulair niveau hoeft dan niet te lijken op menselijk bewustzijn. Het zou zelfs kunnen dat het begrip bewustzijn op verschillende organisatieniveaus naar kwalitatief verschillende verschijnselen verwijst. Een cel hoeft de werkelijkheid niet te ervaren zoals een mens.

Maar sentience zou wel een mogelijke eerste vorm kunnen zijn van een proces waarin bewustzijn binnen de biologische schaal verder emergeert.

Een mens hoeft de werkelijkheid niet te ervaren zoals een collectief systeem dat eventueel op een grotere schaal zou kunnen ontstaan. En als er ooit een vorm van technologisch bewustzijn zou ontstaan, hoeft ook dat niet op menselijke bewustzijnservaring te lijken. Dat zijn geen conclusies. Het zijn vragen.

Schaalrelativiteit

Hier komt schaalrelativiteit binnen het Fractaal Denkraam in beeld.

Wat wij vanuit onze schaal ervaren als een afzonderlijk individu, kan vanuit een andere schaal onderdeel zijn van een groter georganiseerd proces. Een cel is onderdeel van een organisme. Een mens is onderdeel van een samenleving. Een samenleving is onderdeel van grotere economische, culturele en technologische netwerken.

Op iedere schaal veranderen de relaties. En wanneer de relaties veranderen, kunnen ook nieuwe eigenschappen ontstaan. Misschien moeten we daarom niet alleen vragen waar bewustzijn begint, maar ook onderzoeken op welke schaal bewustzijn een rol kan spelen.

Dat is een veel bredere vraag dan de vraag of een cel bewust is.

Geen conclusie, maar een opening

Ik vind de claim dat iedere cel bewust is daarom te stellig. Maar ik vind de vraag die erachter ligt bijzonder interessant. Want misschien hebben we bewustzijn te lang bekeken vanuit slechts één schaal: de menselijke. Het kan zijn dat bewustzijn uitsluitend onder zeer specifieke biologische omstandigheden ontstaat. Het kan ook zijn dat er vormen van sentience bestaan die veel fundamenteler zijn dan wij momenteel kunnen aantonen. En het is eveneens denkbaar dat nieuwe vormen van organisatie nieuwe vormen van emergente eigenschappen kunnen voortbrengen.

We weten het nog niet.

En juist daarom is het interessant om de vraag open te houden. Het Fractaal Denkraam probeert daar geen antwoord op te geven. Het probeert vooral een andere manier van kijken te bieden:

informatie → relatie → emergentie → schaal

Misschien ligt de interessante vraag uiteindelijk niet bij:

“Is iedere cel bewust?” maar bij:

“Welke vormen van organisatie kunnen leiden tot bewustzijn, en op welke schaal kan het opnieuw ontstaan?”

Dave Ruder